دوربین

این نوشته درباره‌ی فیلم «سرآغاز» (Inception) است که این روزها در حال اکران در سینماهای سوئد است. در جریان باشید که به نظر من این فیلم ارزش دیدن ندارد، اما اگر مصمم هستید که فیلم را ببینید این نوشته را نخوانید. این یک نقد نیست، خلاصه‌ی نظر من درباره‌ی این فیلم است.

یکی از معدود دفعاتی که بعد از دیدن یک فیلم در سینما احساس کردم پول و وقت و اعصابم را توی سطل آشغال ریخته‌ام و در نتیجه احساس حماقت تمام وجودم را فرا گرفت، چند روز پیش، بعد از دیدن فیلم «سرآغاز» (Inception) ساخته‌ی کریستوفر نولان بود. فیلم با شعار بلندپروازانه‌ی «رویا واقعیت دارد» (The Dream is Real) خود را به من معرفی کرده بود و جسته و گریخته در وب مجازی و شبکه‌ی واقعی اطرافیانم درباره‌ی اهمیتش خوانده و شنیده بودم و سابقه‌ی کارگردانش در «ممنتو» (Memento) که اگر چه فیلم فرم‌گرایی بود دست کم قوام خوبی داشت و فیلم بهتر «شوالیه‌ی سیاه» (Dark Knight) من را فریب داد که «سرآغاز» هم اگر نه بهتر از این دو فیلم که دست کم در همان حدود است.

تشخیص اشتباه!

خلاصه بگویم: فیلم مزخرف بود. فیلم از سوژه‌ای شاعرانه یعنی «رویا دیدن» استفاده می‌کند که امکان ایجاد خلاقانه‌ترین صحنه‌های تصویری را به کارگردان می‌دهد، اما چیزی فراتر از مجموعه‌ی ناقص و در هم و برهمی از بازی‌های فرمالیستی و ابزارگرایانه و به شدت غیرقابل باور با پدیده‌ی «خواب دیدن» نیست. فیلم نه داستان قابل باوری می‌سازد، نه روایت داستانی خوبی دارد، نه از ساختار خوبی برخوردار است و نه حتی به عنوان یک فیلم بزن و درروی بالیوودی/هالیوودی سرگرم کننده است.

ایده‌ی فیلم این است که می‌توانیم به جهان خواب آدم‌های دیگر نفوذ کنیم و این دنیاهای خواب، خودشان تابع قوانین علت و معلولی معمول در دنیای واقعی هستند. مثلا در دنیای خواب، اگر چه ممکن است برخی از این قوانین بسته به اراده یا ناخودآگاه شخص خواب بیننده تغییر کند، اما قوانین فیزیک و جاذبه به دقت رعایت می‌شوند. دنیای خواب از این نظر هیچ فرقی با دنیای واقعیت ندارد. فیلم که انتظار دارد ما چنین تصور گزافی را بپذیریم برای باورپذیر کردن آن به اقدام‌های فرمالیستی دست می‌زند که در نهایت جهان خلق شده در فیلم را حتی باورنکردنی‌تر و غیرقابل‌پذیرش‌تر می‌کند تا جایی که کل ماجرا به یک تعقیب و گریز مضحک تقلیل می‌یابد.

علی‌رغم تلاش عمده‌ی کارگردان برای پیچیده نشان دادن داستان که بیشتر در سطح فرم و بازی ابزارگرایانه با تدوین صورت گرفته است، داستان فیلم به صورت بسیار ساده و خطی روایت می‌شود. فیلم تقریبا فلاش بک و فلاش فوروارد ندارد و از این نظر یک روایت بسیار ساده است. به فیلمی که داستان‌پردازی ساده ولی فرم پیچیده داشته باشد چه می‌گوییم؟ شما را نمی‌دانم، برای من این نوع رفتار بوی ریاکاری و بازی کردن با عقل و حس مخاطب می‌دهد.

کارگردان برای نشان دادن داستان‌های مختلفی که در لایه‌های مختلف خواب در حال رخ دادن هستند، ناشیانه هر چند دقیقه یک‌بار به یکی از این لایه‌ها ناخونکی می‌زند و چند صحنه‌ی بی‌معنا (مثل سقوط آهسته‌ی ماشین به آب، یا مردی که بی‌هدف توی برف‌ها تک و توک تیری به دشمن‌ها می‌اندازد و …) را نشان می‌دهد که توی ذوق زن است و این احساس را به من مخاطب می‌دهد که کارگردان من را احمق فرض کرده که انگار ذهنم توانایی این‌که چند لایه‌ی مختلف داستان را توی حافظه‌ام نگه‌ دارم ندارد و باید حتما هر چند دقیقه آن‌ کات‌های خالی از معنا را به من نشان دهد و یادم بیاندازد که «هی! ببین. این لایه‌ی سوم یا دوم یا اول خوابه‌ها!!».

تنها نکته‌های مثبت فیلم:

یکی صحنه‌ی برگرداندن شهر روی شهر که جالب و رویایی بود و راستی راستی به خواب می‌مانست. دیگر هم پایان فیلم بود که خیلی خوب تمام شد. درست از آن‌جا که «کاب» (Cobb) قهرمان داستان در فرودگاه با این عبارت که «به خانه خوش‌آمدی» مواجه می‌شود. مخاطب می‌داند که او نمی‌تواند به خانه‌اش بازگردد و در نتیجه بلافاصله متوجه می‌شود که «آها! او باید خواب باشد… او در جهان رویاهایش گم شده است.» این نوع بیان ظریف سینمایی دقیقن چیزی است که فیلم از در عمده‌ی طول خود از فقدانش رنج می‌برد و ای کاش کارگردانش از آن بیشتر استفاده می‌کرد.

به غیر از چند سکانس جالب که مثالش را بالا زدم، «سرآغاز» که فیلمی درباره‌ی رویاست، تنهای رویایی که دارد خلق کردن یک ماتریکس شل و ول است. رویایی که حتی اگر به آن دست می‌یازید رویای سینمایی حقیری می‌بود، چه رسد به این‌که حتی نتوانسته درصدی از شور و هیجانی که دیدن ماتریکس در مخاطب ایجاد می‌کرد را ایجاد کند.

اگر کمی با کارگردان مهربان باشم و همین‌طور با خودم و شما صادق، باید بگویم «سرآغاز» بدون تردید مزخرف‌ترین فیلمی است که در سال 2010 تا این لحظه دیده‌ام و امیدوارم مزخرف‌ترین فیلم هم باقی بماند.